Το νερό στους πολιτισμούς του κόσμου

Μπέττυ Χατζηπλή

Νερό: αναπόσπαστο κομμάτι σύστασης κάθε πολιτισμού. Ανέκαθεν καθόριζε τη βιωσιμότητα ολόκληρων λαών και, όπως φαίνεται, θα καθορίσει ακόμα πιο αποφασιστικά την ανθρώπινη δραστηριότητα στο μέλλον. Η ζωογόνος σημασία του νερού σε κάθε κοινωνία επέτρεψε τη φόρτισή του με πλούσιο συμβολισμό και την ενσωμάτωσή του στη θρησκευτική, πνευματική και καλλιτεχνική ζωή. Ο συνεχώς μεταβαλλόμενος χαρακτήρας του και η απαραίτητη για τη φύση και τον άνθρωπο παρουσία του, κέντρισαν την ανθρώπινη φαντασία ώστε να το εντάξει σε μύθους, λατρείες και καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις. Καλύπτοντας το 70% του πλανήτη μας, τo νερό δημιούργησε κόσμους, γέννησε θεότητες (ΕΙΚ.1), μετέφερε τους θνητούς από τη ζωή στο θάνατο, “ξέπλυνε” συνειδήσεις, μύησε στο μεταφυσικό, απομάκρυνε τον πόνο, εξάγνισε ψυχές.

Εικόνα 1: Sandro Botticelli, The birth of Venus, 1443

Η ανθρωπότητα απέκτησε επίγνωση της σπουδαιότητας του νερού από τα πρώτα κιόλας στάδια πολιτισμικής εξέλιξης. Για τους λαούς της Μεσοποταμίας ο Enki ήταν ο θεός των πηγών και των ποταμών. Απεικονίζεται σε σφραγίδες (ΕΙΚ.2) με τους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη, μέσα στους οποίους κολυμπούν ψάρια, να ξεχύνονται από τους ώμους του. Δεν είναι παράδοξο το ότι στις λατρείες της Μεσοποταμίας η πιο συγγενής με τους θνητούς θεότητα είναι αυτή που τους εξασφάλιζε την αφθονία των ποταμών.

Εικόνα 2: God Enki, Seal of Adda, 2350 BC

Η σημασία του ζωογόνου ρόλου του νερού αποδεικνύεται κυρίως από τον κεντρικό του ρόλο στους κοσμογονικούς μύθους. Στην Ασσυριο-βαβυλωνιακή μυθολογία πρώτα οι θεοί και μετά όλα τα δημιουργήματα της φύσης προήλθαν από τη μείξη των υδάτων των ποταμών με αυτά των θαλασσών, ενώ η άβυσσος θεωρούνταν σύμβολο σοφίας. Στην αρχαία Ελλάδα για τον Ηράκλειτο το νερό αποτελεί «πρώτη αρχή, το πλαστουργό των πάντων στοιχείο», ενώ για τους αρχαίους Αιγύπτιους ο κόσμος δημιουργήθηκε μέσα από το χάος, που είχε τη μορφή ωκεανού.

Μέσα από τα νερά του αναδύθηκε ένα νησί, πρώτος κάτοικος του οποίου ήταν ο ΑΤΟΥΜ. Από τα δάκρυα του ΑΤΟΥΜ γεννήθηκαν όλα τα έμβια πλάσματα. Στα ιερά βιβλία των Ινδουιστών η ανθρωπότητα προήλθε από το νερό της αρχέγονης θάλασσας. Τέλος, για τους Κινέζους το νερό της πηγής του Pon Lai χάριζε χίλιες ζωές σε όσους το έπιναν, ενώ ο δράκος κατοικεί στο νερό, αφού από εκεί πηγάζει η ζωή. Αυτές είναι κάποιες από τις αναφορές για το νερό στις κοσμογονικές θεωρίες παγκοσμίως, αφού υπάρχουν δεκάδες περισσότερες.

Εικόνα 3: Priest sprinkles water on a dead person, 1184 – 1147 BC

Όπως επίσης πολυάριθμες είναι οι εκδηλώσεις του υδάτινου στοιχείου στην πνευματική και θρησκευτική ζωή των λαών του κόσμου. Από την αρχαιότητα το νερό ήταν στενά συνδεδεμένο με την έννοια του καθαρμού, φυσικού και πνευματικού: στα αρχαιότερα θρησκευτικά κείμενα από την αρχαία Αίγυπτο, που χρονολογούνται από το 2500 π.Χ., τα σώματα των νεκρών, κατά τη διαδικασία της ταρίχευσης, πλένονταν συχνά με νερό ώστε να διατηρηθούν αμόλυντα από το θάνατο και να αναζωογονηθούν (ΕΙΚ.3). Στη μακρινή Ινδία οι πιστοί Ινδουιστές πλένονται στα ιερά νερά του Γάγγη για να καθαρίσουν σώμα και πνεύμα. Αλλά και στον Ισλαμισμό, οι πιστοί πριν προσευχηθούν καθαρίζονται, πλένοντας χέρια, πόδια, αυτιά και στόμα με άφθονο νερό.

 

Εικόνα 4: Jan Lievens, Pontius Pilate, Washes his Hands, 1625 – 6

 

 

Το νερό υπήρξε, πέρα από μέσο καθαρισμού, και μέσο εξαγνισμού-καθαγιασμού. Στη Χριστιανική θρησκευτική παράδοση οι αναφορές στον εξαγνιστικό ρόλο του νερού είναι πολλές. Στην Παλαιά Διαθήκη οι ιερείς έπλεναν τα χέρια τους με νερό πριν πλησιάσουν στο ιερό, ενώ ο Πόντιος Πιλάτος “ένιψε τας χείρας του”, σε μια συμβολική προσπάθεια απομάκρυνσης των ενοχών του (ΕΙΚ.4). Επίσης ο Αγιασμός (καθαγιασμένο από τον ιερέα νερό) πίνεται από και ραντίζεται στους πιστούς για τον εξαγνισμό της ψυχής αλλά και ως ευλογία και προστασία από τις δυνάμεις του κακού (ΕΙΚ.5 & 6).

Εικόνα 5: Assyrian Winged Deity performs a ritual holding a vessel with water 883 859 BC.

 

 

Στους λαούς του κόσμου τα τελετουργικά μέσα από τα οποία οι έννοιες του εξαγνισμού και καθαγιασμού πραγματώνονταν είχαν ως κύριο ζητούμενο την μεταμόρφωση του μυημένου, την πνευματική του ανέλιξη και στην εξοικείωσή του με το μεταφυσικό. Το νερό έπαιζε οργανικό ρόλο σε τέτοιου είδους τελετές, αφού με τη χρήση του οι ιερείς τελούσαν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα.

 

 

 

Εικόνα 6: The Goddess of the Gange River (Ganges) holding Lotus Blossoms and a Vessel with Water, 1815.

Η επιλογή του στοιχείου του νερού στα τελετουργικά μύησης είναι εύλογη, αφού μια από τις κύριες ιδιότητές του είναι αυτή της συνεχούς μεταβολής. Μη ξεχνάμε ότι η ευμετάβλητη φύση του νερού συνδέεται με τις φάσεις του φεγγαριού (παλίρροια). Και δεν είναι τυχαία η ταύτιση της γυναίκας με το υδάτινο στοιχείο, αλλά και του ίδιου του νερού με τη γυναικεία φύση (οι Ινδοί χαρακτηρίζουν τον ιερό ποταμό τους, Γάγγη, ως “μητέρα-Γάγγη”: μια ευσπλαχνική, υδάτινη αγκαλιά που πνίγει και εξορκίζει κάθε πόνο και αμαρτία).

Εικόνα 7: John Martin, Sadak seeks the Waters of Lethe, 1812.

Πέρα όμως από τη δύναμη της μεταμόρφωσης, το νερό διαθέτει και τη δύναμη της αναγέννησης, της μετάβασης σε ένα άλλο επίπεδο ύπαρξης. Στην αρχαία Ελλάδα οι πρόσφατα νεκροί έπρεπε πριν αναγεννηθούν να πιουν νερό από τη Λήθη, ένα ποτάμι του κάτω κόσμου, που θα έσβηνε κάθε μνήμη από την προηγούμενη ζωή τους (ΕΙΚ.7). Αυτό επιβεβαιώνεται μέσα από αναφορά του Πλάτωνα στην Πολιτεία όπου, πιο συγκεκριμένα, λέει ότι όλοι έπρεπε να πιουν μια δόση από το νερό της Λήθης, αλλά όσοι δεν έπιναν με σύνεση κατέληγαν να ξεχάσουν τα πάντα!

Στη μυστηριακή λατρεία του Ορφισμού (6ος αιώνας π.Χ.) ο μυημένος καλούνταν να αναζητήσει τη Μνημοσύνη, ένα ποτάμι τα θεραπευτικά νερά του οποίου θα απάλλασσαν την ψυχή του από τον κύκλο των διαρκών μετενσαρκώσεων. Αλλά και για τους Ινδούς που πλένονται ή αποτεφρώνονται στον Γάγγη, τα νερά του είναι η γέφυρα που τους ενώνει με τον ουρανό και απελευθερώνει την ψυχή από τις οδύνες της διαρκούς μετενσάρκωσης. Στη Βουδιστική θρησκεία ο λωτός (σύμβολο του νερού), που έχει τις ρίζες του στη λάσπη και το άνθος του φωτίζεται στην επιφάνεια του νερού, συμβολίζει την αναγέννηση του πνεύματος και την επίτευξη της φώτισης.

 

Εικόνα 8: Burial ship , Grave of Menna 1422 -1411 BC

Το νερό έχει χρησιμοποιηθεί από πολλούς λαούς συμβολικά

Εικόνα 9: Joarhim Patinir, Charon crossing the Waters of Styga, 1515 – 1524

και ως πέρασμα στην άλλη ζωή: στην αρχαία Αίγυπτο ο ποταμός ήταν το όριο μεταξύ ζωής και θανάτου αλλά και το πέρασμα, αφού οι ψυχές των νερών μεταφέρονταν σε μια βάρκα μέσω του Νείλου στο βασίλειο των νεκρών (ΕΙΚ.8). Παρόμοια αντίληψη επικρατούσε και στην Αρχαία Ελλάδα, με τις ψυχές των νεκρών να ταξιδεύουν με πλοίο κατά μήκος του ποταμού της Στύγας με οδηγό τον Χάροντα (ΕΙΚ.9).

 

Στη νωπογραφία που ανακαλύφθηκε σε τάφο στη Νότια Ιταλία (480 – 470 π.Χ), απεικονίζεται μια αντρική φιγούρα να βουτά στα νερά από μια ψηλή κατασκευή. Πιθανώς συμβολίζει τη βουτιά στη νερά του κάτω κόσμου, στα νερά του Ωκεανού.

Εικόνα 11: Paolo Veronese, The Baptism of Jesus, 1580 – 88
Εικόνα 10: The Grave of the Diver, Paestum, 470 Bc

Οι στήλες που απεικονίζονται αναπαριστούν τις Ηράκλειες Στήλες, σύμβολα του τέλους του κόσμου και ίσως του τέλους της ζωής (ΕΙΚ.10).

To συμβολισμό του περάσματος έχει και το Χριστιανικού μυστήριο της Βάπτισης, αφού με τη βύθισή του στο νερό ο πιστός απαλλάσσεται από το προπατορικό αμάρτημα και αναγεννιέται πνευματικά. Ο Ιησούς βαπτίστηκε σε έναν ποταμό, τον Ιορδάνη (ΕΙΚ.11), μέσα από ένα τελετουργικό βύθισης στα νερά του, πρακτική που έχει τις ρίζες της στην Αρχαία Ελλάδα (Ελευσίνια Μυστήρια).

 

 

Εικόνα 12: Horace Vemet, Joseph Vemet tied on a Mast in a Storm, 1822

 

Όλες αυτές οι πρακτικές, οι μύθοι και τα σύμβολα έχουν αποτυπωθεί

Εικόνα 13: Caspar David Friedrich, A man Wandering over the Sea of Fog, 1818

στην καλλιτεχνική παραγωγή των λαών μέσα στους αιώνες: χαραγμένα σε πλάκες, ζωγραφισμένα σε τοίχους, σκαλισμένα σε πέτρες. Το νερό αναπαριστάται άλλοτε σχηματικά (ζιγκ-ζαγκ ή κυματοειδείς γραμμές), άλλοτε συμβολικά (νούφαρα, άνθη λωτού, θεότητες της θάλασσας κ.α.), σε κίνηση ή σε ηρεμία. Προβάλλοντας την απρόβλεπτη και συχνά απειλητική φύση του νερού, οι καλλιτέχνες το χρησιμοποίησαν είτε ως σύμβολο των δυνάμεων της φύσης (ΕΙΚ.12) είτε ως οπτικοποίηση των ανθρώπινων παθών (ΕΙΚ.13).

 

 

Εικόνα 14: Katsushika Hokusai. View of the River Sumida from the Azuma Bridge. Picture 15 : Georges Seurat, Sunday Afternoon on the Island of Grande Jatte, 1884

Προβάλλοντας την ήρεμη φύση του συμβόλισε τη γαλήνη, ενθάρρυνε την ανθρώπινη δραστηριότητα (αλιεία, εμπόριο) (EIK.14) ή απλά χρησίμευσε ως πεδίο στοχασμού και χαλάρωσης (EIK.15).

Εικόνα 15: Georges Seurat, Sunday Afternoon on the Island of Grande Jatte, 1884

 

 

 

 

 

 

Όπως και να αποδίδεται στην τέχνη το νερό, πάντα καθορίζει τη διάθεση του έργου και προβάλλει τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση. Το νερό όμως αποτελεί και αντανακλάζουσα επιφάνεια. Γίνεται καθρέφτης των διαθέσεων και έργων του ανθρώπου, μάρτυρας των επεμβάσεών του στο φυσικό κόσμο. Ας παρατηρήσουμε τις αντανακλάσεις στην επιφάνεια του νερού σήμερα. Τί βλέπουμε; Ας ελπίσουμε όχι ένα μέλλον που η έλλειψη του νερού παγκοσμίως θα απασχολήσει την ανθρωπότητα σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μετατραπεί από καλλιτεχνική έμπνευση σε μουσειακό είδος!

Πηγή: worldwatermuseum.com